Τη δυνατότητα να συμπληρώσουν τον απαιτούμενο χρόνο ασφάλισης και να εξετάσουν την άμεση συνταξιοδότησή τους, χωρίς να παραμείνουν μέχρι το τέλος της περιόδου σε καθεστώς προαιρετικής ασφάλισης, έχουν υπό προϋποθέσεις οι μακροχρόνια άνεργοι του πρώην ΙΚΑ-ΕΤΑΜ. Η δυνατότητα συνδέεται με την κάλυψη των ασφαλιστικών εισφορών από τη ΔΥΠΑ, τις αλλαγές του νόμου 5239/2025 και την αναγνώριση πλασματικών χρόνων για τη συμπλήρωση των 4.500 ημερών ασφάλισης.
Η προαιρετική ασφάλιση για τους μακροχρόνια ανέργους
Η ρύθμιση για την προαιρετική συνέχιση της ασφάλισης των μακροχρόνια ανέργων θεσπίστηκε αρχικά με το άρθρο 10 του νόμου 2874/2000. Αφορά ασφαλισμένους του πρώην ΙΚΑ-ΕΤΑΜ οι οποίοι βρίσκονται εκτός αγοράς εργασίας και χρειάζονται επιπλέον χρόνο ασφάλισης για να θεμελιώσουν δικαίωμα πλήρους σύνταξης γήρατος. Μέσω του συγκεκριμένου προγράμματος, οι δικαιούχοι μπορούν να συνεχίσουν προαιρετικά την ασφάλισή τους, παρότι δεν εργάζονται και δεν καταβάλλουν οι ίδιοι τις αντίστοιχες εισφορές. Οι εισφορές καλύπτονται από πόρους της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης, γεγονός που επιτρέπει τη συνέχιση της ασφαλιστικής κάλυψης μέχρι να συμπληρωθεί ο απαιτούμενος χρόνος. Βασική προϋπόθεση για την υπαγωγή στη ρύθμιση είναι, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης, να απομένουν έως πέντε έτη για τη θεμελίωση του συνταξιοδοτικού δικαιώματος. Η προϋπόθεση αυτή αφορά τον χρόνο που απαιτείται για τη συμπλήρωση των ασφαλιστικών προϋποθέσεων και όχι μόνο την ηλικία του ασφαλισμένου. Η ένταξη στο πρόγραμμα δεν γίνεται αυτομάτως για κάθε άνεργο. Για κάθε περίπτωση εξετάζονται οι ασφαλιστικές και συνταξιοδοτικές προϋποθέσεις, ο συνολικός χρόνος ασφάλισης, η ηλικία, η ειδικότητα και το όριο ηλικίας που εφαρμόζεται για την πλήρη σύνταξη.
Οι αλλαγές στα ηλικιακά όρια
Το άρθρο 67 του νόμου 5239/2025 τροποποίησε το προηγούμενο καθεστώς υπαγωγής στην προαιρετική ασφάλιση. Η βασική αλλαγή αφορά την κατάργηση των παλαιών, συγκεκριμένων ηλικιακών ορίων, τα οποία είχαν θεσπιστεί σε διαφορετικό ασφαλιστικό και συνταξιοδοτικό περιβάλλον. Η νέα ρύθμιση ισχύει από τις 17 Οκτωβρίου 2025. Η κατάργηση των παλαιών ορίων δεν σημαίνει ότι καταργήθηκε συνολικά η ηλικιακή προϋπόθεση. Αντίθετα, το χρονικό σημείο στο οποίο μπορεί να ενταχθεί ο ασφαλισμένος συνδέεται πλέον με το ελάχιστο όριο ηλικίας πλήρους συνταξιοδότησης που ισχύει για τη συγκεκριμένη περίπτωση. Η υπαγωγή μπορεί να γίνει έως και πέντε χρόνια πριν από τη συμπλήρωση του ορίου ηλικίας για πλήρη σύνταξη, εφόσον πληρούνται και οι υπόλοιπες προβλεπόμενες προϋποθέσεις. Για τους «νέους» ασφαλισμένους, δηλαδή για όσους ασφαλίστηκαν για πρώτη φορά μετά την 1η Ιανουαρίου 1993, τα βασικά ηλικιακά όρια διαμορφώνονται ανάλογα με το προβλεπόμενο όριο πλήρους συνταξιοδότησης. Όταν το γενικό όριο πλήρους σύνταξης είναι το 67ο έτος, η δυνατότητα υπαγωγής στην προαιρετική ασφάλιση μπορεί να εξεταστεί από το 62ο έτος. Για οικοδόμους και εργαζομένους σε ειδικότητες που υπάγονται στον Κανονισμό Βαρέων και Ανθυγιεινών Επαγγελμάτων, όπου προβλέπεται πλήρης συνταξιοδότηση στο 62ο έτος, η αντίστοιχη δυνατότητα εξετάζεται από το 57ο έτος. Για εργαζομένους σε υπόγειες στοές μεταλλείων και λιγνιτωρυχείων, καθώς και για εργαζομένους σε εναέριες ή υποθαλάσσιες εργασίες, στις περιπτώσεις όπου το όριο πλήρους συνταξιοδότησης είναι το 57ο έτος, η υπαγωγή μπορεί να εξεταστεί από το 52ο έτος.
Τι ισχύει για τους παλαιούς ασφαλισμένους
Για τους «παλαιούς» ασφαλισμένους, οι προϋποθέσεις είναι περισσότερο σύνθετες. Τα όρια ηλικίας πλήρους συνταξιοδότησης δεν είναι ενιαία και διαφοροποιούνται ανάλογα με την ασφαλιστική κατηγορία, την ειδικότητα και το καθεστώς στο οποίο υπάγεται ο ασφαλισμένος. Στις περιπτώσεις αυτές λαμβάνονται υπόψη, μεταξύ άλλων, τα γενικά όρια των 67 ετών και των 62 ετών για τις κατηγορίες βαρέων και ανθυγιεινών επαγγελμάτων, αλλά και τα ειδικότερα όρια που ίσχυαν ή εξακολουθούν να εφαρμόζονται ανά περίπτωση. Ο προσδιορισμός των ηλικιακών ορίων για τους παλαιούς ασφαλισμένους απαιτεί έλεγχο των ασφαλιστικών δεδομένων και πραγματοποιείται σε συνεννόηση με τις αρμόδιες υπηρεσίες συντάξεων. Η εξέταση είναι αναγκαία, επειδή το όριο ηλικίας μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με τον φορέα, την ειδικότητα, τον χρόνο ασφάλισης και τις προϋποθέσεις που έχουν συμπληρωθεί.
Η αναγνώριση πλασματικών χρόνων για τα 4.500 ένσημα
Το βασικό ζήτημα για τους ασφαλισμένους που βρίσκονται κοντά στη συνταξιοδότηση είναι η δυνατότητα κάλυψης των 4.500 ημερών ασφάλισης με αναγνωριζόμενους πλασματικούς χρόνους. Οι 4.500 ημέρες ασφάλισης αντιστοιχούν στον απαιτούμενο ελάχιστο χρόνο για τη θεμελίωση πλήρους σύνταξης σε περιπτώσεις όπου εφαρμόζεται το αντίστοιχο καθεστώς.
Υπάρχουν ασφαλισμένοι οι οποίοι έχουν συμπληρώσει το προβλεπόμενο ηλικιακό όριο, αλλά δεν μπορούν να υποβάλουν αίτηση συνταξιοδότησης επειδή τους λείπει μέρος των απαιτούμενων ημερών ασφάλισης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο μακροχρόνια άνεργος μπορεί να παραμένει στην προαιρετική ασφάλιση μέχρι να ολοκληρωθεί ο αναγκαίος χρόνος. Ωστόσο, εάν έχει στη διάθεσή του αναγνωρίσιμους πλασματικούς χρόνους, μπορεί να εξεταστεί εάν το υπόλοιπο των ημερών καλύπτεται χωρίς να απαιτείται η συνέχιση της προαιρετικής ασφάλισης για ολόκληρη την περίοδο. Το ισχύον πλαίσιο προβλέπει τη δυνατότητα διακοπής της προαιρετικής ασφάλισης με γραπτή δήλωση του ασφαλισμένου. Μετά τη διακοπή, ο ενδιαφερόμενος μπορεί να αξιοποιήσει πλασματικούς χρόνους, εφόσον αυτοί αναγνωρίζονται για τη θεμελίωση του συγκεκριμένου συνταξιοδοτικού δικαιώματος. Οι χρόνοι που μπορούν να αναγνωριστούν συνδέονται με τις διατάξεις του άρθρου 40 του νόμου 3996/2011 ή με τις διατάξεις του άρθρου 40 του νόμου 2084/1992, όπως αυτές ίσχυαν πριν από την αντικατάστασή τους από τον νόμο 3863/2010.
Η δυνατότητα αυτή αφορά ασφαλισμένους οι οποίοι έχουν ήδη φτάσει στο απαιτούμενο ηλικιακό όριο ή βρίσκονται πολύ κοντά στη θεμελίωση και χρειάζονται να καλύψουν συγκεκριμένο αριθμό ενσήμων. Εάν, για παράδειγμα, ένας ασφαλισμένος έχει συμπληρώσει την ηλικία για πλήρη σύνταξη, αλλά υπολείπεται ημερών για να φτάσει τις 4.500, πρέπει να εξεταστεί εάν οι ημέρες αυτές μπορούν να καλυφθούν με πλασματικό χρόνο που δικαιούται να αναγνωρίσει. Η αναγνώριση πλασματικών ετών δεν δημιουργεί από μόνη της δικαίωμα συνταξιοδότησης. Απαραίτητη είναι η επιβεβαίωση ότι ο συγκεκριμένος χρόνος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη θεμελίωση του δικαιώματος που εξετάζεται. Η δυνατότητα αναγνώρισης μπορεί να εξαρτάται από το ασφαλιστικό καθεστώς, την ημερομηνία πρώτης ασφάλισης, το είδος της σύνταξης και τις ειδικότερες προϋποθέσεις που ισχύουν για τον ασφαλισμένο. Για τον λόγο αυτό, πριν από οποιαδήποτε διακοπή της προαιρετικής ασφάλισης, πρέπει να έχει ελεγχθεί ο συνολικός ασφαλιστικός χρόνος. Παράλληλα, πρέπει να έχει επιβεβαιωθεί ο ακριβής αριθμός των ημερών που υπολείπονται και εάν ο χρόνος αυτός μπορεί πράγματι να καλυφθεί από τις αναγνωρίσεις που προβλέπει η νομοθεσία. Η διαδικασία απαιτεί, επομένως, συνδυαστικό έλεγχο της ηλικίας, των ημερών ασφάλισης, των πλασματικών χρόνων και του εφαρμοζόμενου ορίου ηλικίας. Μια διακοπή της προαιρετικής ασφάλισης χωρίς προηγούμενη επιβεβαίωση των προϋποθέσεων δεν αρκεί για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικού δικαιώματος.
Τι γίνεται σε περίπτωση αναπηρίας ή θανάτου
Το καθεστώς της προαιρετικής ασφάλισης περιλαμβάνει προβλέψεις και για την περίπτωση κατά την οποία, κατά τη διάρκειά της, διαπιστωθεί αναπηρία του ασφαλισμένου ή επέλθει ο θάνατός του.
Ο χρόνος ασφάλισης που έχει διανυθεί στο συγκεκριμένο πρόγραμμα διατηρεί την ασφαλιστική του ισχύ. Εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις, ο χρόνος αυτός μπορεί να συνυπολογιστεί για τη χορήγηση σύνταξης αναπηρίας. Αντίστοιχα, σε περίπτωση θανάτου του ασφαλισμένου, ο χρόνος που έχει πραγματοποιηθεί μέσω της προαιρετικής ασφάλισης μπορεί να ληφθεί υπόψη για τη χορήγηση σύνταξης λόγω θανάτου στα δικαιούχα μέλη της οικογένειας. Και σε αυτή την περίπτωση απαιτείται να πληρούνται οι προϋποθέσεις που προβλέπει η ασφαλιστική νομοθεσία. Η πρόβλεψη σημαίνει ότι ο χρόνος της προαιρετικής ασφάλισης δεν χάνεται εάν ο ασφαλισμένος δεν προλάβει να ολοκληρώσει την απαιτούμενη περίοδο για τη σύνταξη γήρατος. Ο χρόνος μπορεί να αξιοποιηθεί για τη θεμελίωση άλλου συνταξιοδοτικού δικαιώματος, ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά και τις νόμιμες προϋποθέσεις.
Τι πρέπει να ελέγξουν οι ενδιαφερόμενοι
Οι μακροχρόνια άνεργοι που εξετάζουν την ένταξη ή την παραμονή τους στην προαιρετική ασφάλιση πρέπει να ελέγξουν εάν πληρούν το χρονικό και ηλικιακό κριτήριο της υπαγωγής. Παράλληλα, πρέπει να διαπιστωθεί πόσες ημέρες ασφάλισης έχουν ήδη συγκεντρώσει και πόσες απαιτούνται για τη θεμελίωση πλήρους σύνταξης. Ιδιαίτερη σημασία έχει η εξέταση τυχόν πλασματικών χρόνων. Δεν αρκεί η ύπαρξη χρόνων που μπορούν γενικά να αναγνωριστούν. Πρέπει να επιβεβαιωθεί ότι οι συγκεκριμένοι χρόνοι μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη συγκεκριμένη ασφαλιστική περίπτωση και για τον σκοπό της θεμελίωσης του συνταξιοδοτικού δικαιώματος. Το νέο πλαίσιο συνδέει την προαιρετική ασφάλιση με το ισχύον όριο ηλικίας πλήρους συνταξιοδότησης και όχι με τα παλαιά, ενιαία ηλικιακά όρια.
Παράλληλα, δίνει τη δυνατότητα να εξεταστεί η διακοπή της προαιρετικής ασφάλισης, όταν το υπόλοιπο του απαιτούμενου χρόνου μπορεί να καλυφθεί με αναγνωριζόμενους πλασματικούς χρόνους. Έτσι, οι μακροχρόνια άνεργοι που έχουν συμπληρώσει την απαιτούμενη ηλικία και υπολείπονται ενσήμων μπορούν να εξετάσουν εάν συμφέρει να συνεχίσουν την προαιρετική ασφάλιση μέχρι την ολοκλήρωση του απαιτούμενου χρόνου ή εάν μπορούν να προχωρήσουν σε αναγνώριση πλασματικών ετών και να θεμελιώσουν νωρίτερα το δικαίωμά τους. Η επιλογή εξαρτάται από τα ακριβή ασφαλιστικά στοιχεία κάθε περίπτωσης. Για τον λόγο αυτό, ο έλεγχος του συνολικού χρόνου ασφάλισης και η επιβεβαίωση της δυνατότητας αναγνώρισης των πλασματικών περιόδων πρέπει να προηγούνται οποιασδήποτε απόφασης για διακοπή της προαιρετικής ασφάλισης.
