Η Ρουάντα είναι και επίσημα η χώρα με την οποία η Ελλάδα, η Γερμανία, η Αυστρία, η Δανία και η Ολλανδία προχωρούν σε τεχνικές διαβουλεύσεις για τη δημιουργία του πρώτου κοινού κόμβου επιστροφής μεταναστών, γνωστού ως Return Hub, εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η σχετική ανακοίνωση έγινε στη Βιέννη, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας των πέντε ευρωπαϊκών χωρών για την αντιμετώπιση των δυσκολιών που παρουσιάζει η εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής.
Σύμφωνα με πληροφορίες, το επόμενο βήμα είναι η υπογραφή κοινού Μνημονίου Συνεργασίας (Memorandum of Understanding – MoU) μεταξύ των πέντε κρατών και της Ρουάντας. Η υπογραφή τοποθετείται χρονικά στις αρχές Ιανουαρίου 2027. Το μνημόνιο αναμένεται να καθορίσει το πλαίσιο δημιουργίας και λειτουργίας του κόμβου, τις αρμοδιότητες κάθε πλευράς, καθώς και τις προϋποθέσεις μεταφοράς και φιλοξενίας των ενδιαφερομένων.
Βασικό στοιχείο του σχεδιασμού είναι ότι δεν προβλέπεται η δημιουργία κλειστού κέντρου κράτησης. Αντίθετα, ο Return Hub θα λειτουργεί σε ανοιχτές εγκαταστάσεις, όπου θα μεταφέρονται συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων που δεν διαθέτουν πλέον νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Με την άφιξή τους στη Ρουάντα, θα λαμβάνουν άδεια διαμονής και θα έχουν δύο βασικές επιλογές: είτε να παραμείνουν στη χώρα και να ενταχθούν στην τοπική κοινωνία είτε να επιστρέψουν οικειοθελώς στη χώρα καταγωγής τους.
Η Ελλάδα συμμετέχει στον στενό πυρήνα της πρωτοβουλίας, με τον υπουργό Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνο Πλεύρη, να έχει ενεργό ρόλο στις σχετικές διαβουλεύσεις.
Ποιοι μετανάστες θα μεταφέρονται στο Return Hub της Ρουάντας
Το σχέδιο δεν αφορά τη μαζική ή οριζόντια μεταφορά μεταναστών από τις πέντε ευρωπαϊκές χώρες στη Ρουάντα. Αντιθέτως, προβλέπει αυστηρά κριτήρια επιλογής και αφορά συγκεκριμένες κατηγορίες υπηκόων τρίτων χωρών.
Στον μηχανισμό θα μπορούν να υπαχθούν άνθρωποι που έχουν εισέλθει στην Ελλάδα, τη Γερμανία, την Αυστρία, τη Δανία ή την Ολλανδία και έχουν υποβάλει αίτημα ασύλου, το οποίο έχει απορριφθεί τελεσίδικα. Η απόφαση επιστροφής θα πρέπει να έχει ολοκληρωθεί σε διοικητικό και δικαστικό επίπεδο, ώστε να μην εκκρεμεί πλέον διαδικασία εξέτασης του αιτήματος προστασίας.
Παράλληλα, θα πρέπει να αποδεικνύεται ότι η επιστροφή στη χώρα καταγωγής δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, παρά την ολοκλήρωση των προβλεπόμενων διαδικασιών. Η αδυναμία αυτή μπορεί να οφείλεται σε διαφορετικούς λόγους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ίδιοι οι ενδιαφερόμενοι ενδέχεται να μη συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές, ενώ σε άλλες οι χώρες καταγωγής μπορεί να μην αποδέχονται την επανεισδοχή τους ή να μην εκδίδουν τα απαραίτητα ταξιδιωτικά έγγραφα.
Έτσι, ο Return Hub φιλοδοξεί να αντιμετωπίσει μια κατηγορία περιπτώσεων που σήμερα παραμένει σε παρατεταμένη εκκρεμότητα. Πρόκειται για ανθρώπους οι οποίοι δεν μπορούν να παραμείνουν νόμιμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά ταυτόχρονα δεν είναι εφικτό να επιστραφούν άμεσα στη χώρα καταγωγής τους. Η μεταφορά στη Ρουάντα θα μπορεί να ενεργοποιείται μόνο υπό τις προϋποθέσεις που θα περιγράφονται στο τελικό μνημόνιο και στο εφαρμοστέο νομικό πλαίσιο.
Ποιοι θα εξαιρούνται από τον μηχανισμό
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι κατηγορίες που αναμένεται να εξαιρεθούν από το σχέδιο. Σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες, δεν θα υπάγονται στον μηχανισμό οι ασυνόδευτοι ανήλικοι, οι οικογένειες και τα πρόσωπα που ανήκουν σε σοβαρές κατηγορίες ευαλωτότητας.
Οι εξαιρέσεις αυτές θεωρούνται κρίσιμο στοιχείο του υπό διαμόρφωση πλαισίου. Στόχος των συμμετεχόντων κρατών είναι να δημιουργηθεί μια διαδικασία με σαφή κριτήρια, ώστε να μην εφαρμόζεται γενικευμένα και χωρίς αξιολόγηση των ιδιαίτερων συνθηκών κάθε περίπτωσης.
Η τελική εξειδίκευση των προϋποθέσεων, των εξαιρέσεων και των εγγυήσεων προστασίας αναμένεται να αποτελέσει αντικείμενο των τεχνικών συνομιλιών πριν από την υπογραφή του Μνημονίου Συνεργασίας. Παράλληλα, θα πρέπει να αποσαφηνιστεί ο τρόπος με τον οποίο θα διασφαλίζονται τα δικαιώματα των μεταφερόμενων προσώπων, καθώς και η πρόσβασή τους σε διαδικασίες προσφυγής και σε ανεξάρτητη ενημέρωση.
Άδεια διαμονής και δύο επιλογές στη Ρουάντα
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του σχεδίου είναι το καθεστώς που θα ισχύει για όσους φτάνουν στη Ρουάντα. Ο κόμβος δεν σχεδιάζεται ως κλειστή δομή κράτησης, αλλά ως ανοιχτή εγκατάσταση. Με την άφιξή τους, οι ενδιαφερόμενοι θα αποκτούν άδεια διαμονής στη χώρα.
Στη συνέχεια, θα έχουν δύο δυνατότητες. Η πρώτη θα είναι να παραμείνουν στη Ρουάντα, με προοπτική μόνιμης εγκατάστασης και ένταξης στην τοπική κοινωνία. Για την υποστήριξη αυτής της επιλογής εξετάζεται η παροχή υπηρεσιών και κινήτρων, όπως μαθήματα γλώσσας, πρόσβαση σε ασφαλιστικές και κοινωνικές παροχές, καθώς και δυνατότητες κοινωνικής στέγασης.
Η δεύτερη επιλογή θα είναι η οικειοθελής επιστροφή στη χώρα καταγωγής. Η διαδικασία θα πραγματοποιείται εφόσον ο ενδιαφερόμενος επιλέξει αυτή τη λύση και ολοκληρωθούν οι απαραίτητες πρακτικές και διοικητικές ενέργειες.
Σημαντικό είναι επίσης ότι όσοι επιλέξουν αρχικά να παραμείνουν στη Ρουάντα θα μπορούν, σύμφωνα με τον σχεδιασμό, να αλλάξουν γνώμη και να ζητήσουν αργότερα την επιστροφή τους στη χώρα καταγωγής τους. Επομένως, το μοντέλο δεν περιορίζεται σε μια προσωρινή μεταφορά εν αναμονή απομάκρυνσης, αλλά περιλαμβάνει και την προοπτική μιας νέας αρχής στη χώρα υποδοχής.
«Μια δεύτερη ευκαιρία και όχι μέτρο τιμωρίας»
Η κοινή προσέγγιση των πέντε ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και της Ρουάντας είναι ότι ο νέος κόμβος δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως τιμωρητικό μέτρο. Η πολιτική επιχειρηματολογία της πρωτοβουλίας βασίζεται στην ανάγκη να αντιμετωπιστεί η παρατεταμένη αβεβαιότητα ανθρώπων των οποίων τα αιτήματα ασύλου έχουν απορριφθεί οριστικά, αλλά οι οποίοι δεν μπορούν να επιστρέψουν άμεσα στη χώρα καταγωγής τους.
Αντί να παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα στην Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς νόμιμο καθεστώς διαμονής, θα μπορούν να μεταφερθούν σε ένα οργανωμένο πλαίσιο, όπου θα έχουν νόμιμη παραμονή, πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες και δυνατότητα κοινωνικής και οικονομικής ένταξης.
Οι υποστηρικτές του σχεδίου εκτιμούν ότι με αυτόν τον τρόπο μπορεί να συνδυαστεί η εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής με μια εναλλακτική προοπτική διαβίωσης. Ωστόσο, η λειτουργία του Return Hub θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις τελικές εγγυήσεις, τη διαφάνεια των διαδικασιών και τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Γιατί επιλέχθηκε η Ρουάντα
Η επιλογή της Ρουάντας δεν θεωρείται τυχαία από τις πέντε ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Κατά τις διαβουλεύσεις αξιολογήθηκαν παράγοντες όπως η πολιτική σταθερότητα, η κοινωνική συνοχή, οι ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης και η εμπειρία της χώρας στη φιλοξενία προσφύγων και εκτοπισμένων πληθυσμών.
Η Ρουάντα έχει δεχθεί διαχρονικά σημαντικό αριθμό ανθρώπων που έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Οι ευρωπαϊκές χώρες εκτιμούν ότι η εμπειρία αυτή μπορεί να αξιοποιηθεί στη λειτουργία του κόμβου, ιδιαίτερα σε ζητήματα υποδοχής, παροχής υπηρεσιών και κοινωνικής ένταξης.
Από την πλευρά της, η κυβέρνηση της Ρουάντας επιδιώκει να ενισχύσει τη διεθνή παρουσία της και να διευρύνει τις συνεργασίες της με ευρωπαϊκά κράτη. Η συμφωνία, επομένως, έχει και ευρύτερη διπλωματική και πολιτική διάσταση.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο και τα επόμενα βήματα
Η πρωτοβουλία εντάσσεται στη νέα ευρωπαϊκή πολιτική επιστροφών, η οποία επιχειρεί να αντιμετωπίσει ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα του συστήματος μετανάστευσης και ασύλου: το γεγονός ότι πολλές αποφάσεις επιστροφής δεν υλοποιούνται τελικά.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο επιτρέπει τη διερεύνηση δημιουργίας κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται οι εγγυήσεις προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και η αρχή της μη επαναπροώθησης. Οι τεχνικές διαβουλεύσεις θα πρέπει, επομένως, να καθορίσουν με ακρίβεια τον τρόπο εφαρμογής των μεταφορών, τις συνθήκες διαμονής και τους μηχανισμούς ελέγχου.
Για την Ελλάδα, η συμμετοχή στον Return Hub της Ρουάντας συνδέεται με την προσπάθεια να καταστεί αποτελεσματικότερη η εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής σε περιπτώσεις όπου το άσυλο έχει απορριφθεί οριστικά, αλλά η απομάκρυνση δεν μπορεί να ολοκληρωθεί. Το επόμενο κρίσιμο βήμα είναι η κατάρτιση και υπογραφή του Μνημονίου Συνεργασίας, το οποίο θα δείξει αν ο σχεδιασμός μπορεί να μετατραπεί σε εφαρμόσιμο και νομικά ασφαλές σύστημα.
Ο Return Hub στη Ρουάντα παρουσιάζεται ως μια νέα προσέγγιση στη διαχείριση των επιστροφών από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η επιτυχία του, ωστόσο, θα κριθεί από το αν θα συνδυάσει αποτελεσματικότητα, διαφάνεια και ουσιαστική προστασία των ανθρώπων που θα μεταφέρονται σε αυτόν.











